Transnistrië handelt met de EU en Rusland vindt het goed

De Europese Unie en Rusland kunnen wel degelijk samenwerken. Middels verdragen, niet-ondertekende afspraken en een portie eigenbelang lukt dat in Moldavië, ontdekte ik. Is dit een oplossing voor vergelijkbare landen als Oekraïne, Georgië, Armenië en Wit-Rusland?

Boris Kitsjoek (55) kijkt op de kalender die aan de muur van zijn werkkamer hangt. Eind maart kwam een delegatie van de Europese Unie op bezoek in zijn schoenenfabriek Floare in Bendery, een stad in het niet-erkende land Transnistrië, dat zich na een oorlog in de jaren negentig  afscheidde van Moldavië. En, terwijl hij de kalender nog eens bekijkt, vorige week had hij klanten uit Duitsland. Overmorgen vertrekt Kitsjoek naar Roemenië.

Niet alleen de schoenen van Kitsjoek vinden hun weg naar de Europese Unie. Ook Transnistrisch textiel, verpakkingen, kaviaar en drank gaan die kant op. De EU erkent Transnistrië niet, maar de handel met het staatje met 475.000 inwoners, een eigen president, ministers, volkslied, valuta en parlement is in volle gang. De Transnistrische douanedienst berekende dat vorig jaar 31 procent van de export zijn bestemming vindt in de unie.

Kitsjoek – ‘ik praat niet over politiek’ – noemt Transnistrië dan ook een ideale locatie; zo centraal gelegen in Europa, met Brussel en Moskou op enkele uren vliegen. Precies tussen twee handels- en machtsblokken in.

En daar wringt het. Want het pro-Russische Transnistrië is onderdeel van het getouwtrek tussen Rusland en de Europese Unie. Beide willen Moldavië de invloedssfeer in trekken. Hetzelfde gebeurt in Oekraïne, Georgië, Armenië en Wit-Rusland; landen die behoorden tot de voormalige Sovjet-Unie, landen waarmee de Europese Unie het Oostelijk Partnerschap  sloot. Landen ook met (‘bevroren’) conflicten: Oost-Oekraïne, Abchazië, Zuid-Ossetië en dus Transnistrië, ongeveer ter grootte van de provincie Noord-Holland.

Met Oekraïne, Georgië en Moldavië heeft de EU dan wel een associatie-overeenkomst (economisch en politiek verdrag) getekend, Moskou trekt de vrijgevochten landjes, zoals Abchazië, Zuid-Ossetië en Transnistrië, naar zich toe door onder meer het betalen van pensioenen, de levering van gas (Transnistrië betaalt er geen cent voor met als gevolg een schuld van 5,5 miljard euro), het verstrekken van Russische paspoorten en de stationering van Russische troepen. In Transnistrië verblijven zodoende vijftienhonderd Russische soldaten, als vredesmacht en voor de bewaking van een wapenopslag. Dit alles tot wrevel van de Europese Unie, die handelsakkoorden gebruikt om Moldavië aan zich te binden.

Maar: als het gaat om Transnistrië hebben de betrokkenen – Rusland, Transnistrië, Moldavië en de EU – een werkwijze gevonden waarbij ze elkaar niet in de weg zitten, ontdekte ik. Ten voordele van ondernemingen als die van Kitsjoek, ten voordele van de EU, en niet ten nadele van Rusland.

En dat is het opmerkelijke: de Europese Unie en Rusland mogen dan strijden om Moldavië, en er is een associatie-verdrag, de handel tussen Transnistrië en de EU gaat onverminderd door. Is zo’n handelsinstelling een oplossing voor andere post-Sovjet-landen?

Handelscertificaten regelen

Erkend of niet, het associatieverdrag tussen de EU en Moldavië geldt óók voor Transnistrië. In het associatieakkoord  staat onder artikel 462 dat de overeenkomst ook telt voor gebieden waarover Moldavië geen controle heeft en dat diens regering garandeert dat het verdrag ook daar wordt uitgevoerd. Het artikel noemt Transnistrië niet.

Dus wat deed Moldavië? Uit gesprekken die ik voerde met betrokken partijen blijkt dat in december 2015 toenmalig waarnemend premier Georghe Brega een brief heeft geschreven aan Brussel, waarin hij de EU-Moldavische Associatieraad meedeelt dat Transnistrië voldoet aan de handelsvoorwaarden. Dit op basis van informele gesprekken tussen Tiraspol en Chisinau, met de EU in een faciliterende rol.

Transnistrische bedrijven kunnen door die brief aanspraak maken op zogeheten certificaten van oorsprong. De Moldavische douane geeft die af voor Tranistrische goederen die naar de EU moeten. Met de certificaten krijgen de bedrijven vrijstelling van invoerrechten in de EU. ‘Die zijn cruciaal,’ zegt politieke wetenschapper Denis Cenusa (33). ‘Anders kan je niet verkopen op de Europese markt.’

Een gentleman’s agreement sluiten

Het bleef niet bij artikel 462 en een brief. In Transnistrië en Moldavië ontdek ik het bestaan van een gentleman’s agreement, tot stand gekomen onder toeziend oog van Brussel. Die versoepelt de economische banden met Transnistrië nog meer. Het draait om de toepassing van de eisen van de Deep and Comprehensive Free Trade Area-overeenkomst  tussen de EU en Moldavië op Transnistrische wetgeving, zoals op het gebied van mededingingsrecht, veterinaire en sanitaire standaarden, staatssteun, aanbestedingsregels en corruptiebestrijding.

Elke partij weet van alle afspraken af, bevestigt de Transnistrische minister Vitali Ignatijev (36) van Buitenlandse Zaken in zijn werkkamer. ‘Niemand dacht aan onze belangen bij de onderhandelingen over het associatieverdrag. We hebben een andere exportstructuur, ander belastingsysteem, andere standaarden. Daardoor konden we niet werken binnen de bepaalde voorwaarden. We zijn tot een overeenstemming gekomen, zodat we de handel met de EU konden voortzetten. Die gentleman’s agreement is niet openbaar, er staan geen handtekeningen onder. Ze ligt bij ons en bij de EU.’

De Moldavische viceminister Lilian Darii (46) van Buitenlandse Zaken weet ook van de brief en het gentleman’s agreement. Al noemt hij dit laatste op zijn werkkamer een ‘soort van overeenkomst.’ Experts, politici en ambtenaren binnen de EU, Moldavië en Transnistrië beamen tegenover mij het bestaan van de brief en het gentleman’s agreement.

‘Het belangrijkste is dat we een mechanisme kunnen bouwen,’ zegt Ignatijev, ‘waardoor we handel kunnen drijven met de Europese Unie. We bevinden ons niet op een eiland.We zijn al langer geïntegreerd in de Europese markt.’

Handel drijven

Ondernemer Kitsjoek bewijst dat zijn bedrijf in verbinding staat met de rest van de wereld. Hij loopt naar een muur waar een oorkonde hangt van een Duits concern. Ze toont aan dat Kitsjoeks producten voldoen aan de internationale kwaliteitseisen en normen.

Daarnaast staat zijn bedrijf niet geregistreerd in Transnistrië, maar in Moldavië. Op de schoenenverpakkingen staat Made in Moldova, niet Made in Transnistria.

En de wereld ligt open voor Kitsjoek. Reizen naar de EU is voor de Transnistriërs geen probleem. Moldavië beschouwt Transnistrië als zijn grondgebied en verstrekt daarom paspoorten aan de bewoners.

De Transnistriërs profiteren sinds 2014 van het visumvrij reizen tussen de EU en Moldavië. De grensovergang tussen Moldavië en Transnistrië vormt geen onoverkomelijke hindernis. Daarna is het ongeveer drie kwartier rijden naar het internationale vliegveld van Chisinau.

Alle partijen tevreden houden

Met de 31 procent aan export kan Transnistrië niet zonder de Europese markt. Het levert werk en inkomsten op. ‘Als we de Europese markt verliezen, is dat een humanitaire catastrofe,’ stelt minister Ignatijev. ‘We willen ons ontwikkelen. We hebben daarom normale economische relaties nodig.’

Waarom werkt de Europese Unie mee aan deze constructies met Transnistrië? Brussel droomt sinds 2003 van een ‘ring van vrienden’ rond de EU. Om immigratie, drugssmokkel, mensenhandel en terrorisme te kunnen bestrijden. Maar ook vanwege de spanningen tussen Rusland en de EU streeft Brussel ernaar de oostflank te versterken.

In dat licht opende Nederland vorig jaar een diplomatieke post in Moldavië. Die richt zich op mensenrechten, corruptiebestrijding en het ondersteunen van het maatschappelijk middenveld en de rechtsstaat. Economische perspectieven en stabiliteit moeten het grijpen naar wapens en een vlucht in de criminaliteit voorkomen.

‘Brussel wil niet opnieuw een oorlog aan de randen van de EU, zoals in Oost-Oekraïne,’ zegt politiek analist Sergej Sjirokov (38) in een pizzeria in Tiraspol. ‘Dat is slecht voor de eigen reputatie en schrikt andere landen uit het Oostelijk Partnerschap af. De EU wil aantonen dat dit partnerschap werkt.’

Voor de EU en Moldavië zijn de afspraken rond het associatieverdrag en visumvrij reizen een middel om Transnistrië binnenboord te houden, stelt politicoloog Cenusa. Om de Moskouse invloed op het niet-erkende staatje te beperken en zo te voorkomen dat het verder afdrijft richting Rusland.

Want Chisinau heeft een hereniging niet uit het hoofd gezet. ‘We willen Transnistrië reïntegreren [in Moldavië, FA],’ zegt minister Darii. ‘Economische integratie is misschien wel het belangrijkst.’ Hij wijst erop dat de wereldgemeenschap de soevereiniteit van Moldavië erkent en niemand spreekt over een onafhankelijk Transnistrië.

Hij doelt daarbij ook op Rusland. Moskou was niet betrokken bij de overeenkomsten, maar is er wel van op de hoogte, blijkt uit verschillende gesprekken. ‘Natuurlijk kent Rusland de afspraken,’ vertelt Ignatijev. ‘Iedereen die zich met Transnistrië bezighoudt, weet ervan. Maar Rusland heeft er niets mee te maken. Het gaat tussen ons en de EU. Rusland doet niet mee.’ Cenusa: ‘Alles wat Transnistrië doet, verloopt niet zonder de supervisie van Moskou. De EU faciliteert en Rusland is het ermee eens.’

Het Kremlin heeft er ook baat bij dat Transnistrië met de EU handelt, merkt Cenusa op. Stort de economie van Transnistrië in, dan is de rekening voor Moskou. ‘Weet je nog wat de Russische premier Dmitri Medvedev vorig jaar zei toen een gepensioneerde op de Krim aan hem vroeg of de pensioenen omhoog konden?’, herinnert Cenusa. Hij antwoordde met: ‘We hebben geen geld. Houdt u vol.’

In Tiraspol ziet Sjirokov dat anders. Uit tactische overwegingen bemoeit Moskou zich er niet mee, schat hij in. ‘Het is nu een Brusselse zaak. De Russen houden zich rustig en wachten af. Als het niet werkt, krijgt de Europese Unie de schuld.’ Hij benadrukt dat Transnistrië wel de economische onderdelen uit het associatieakkoord uitvoert, maar niet de politieke hoofdstukken. ‘Dat wil Transnistrië zelf ook niet, Tiraspol wil naar Rusland.’

Verdere afspraken maken?

Kunnen deze handelsovereenkomsten in andere post-Sovjetlanden leiden tot een oplossing? Een groot verschil is dat Transnistrië geïsoleerd staat. Het grenst niet direct aan Rusland, zoals wel het geval is bij Abchazië, Oost-Oekraïne en Zuid-Ossetië.

‘Laten we afwachten hoe het werkt met al die afspraken en bekijken of Moldavië kan uitgroeien tot een voorbeeld,’ zegt minister Darii. ‘Als er een wil is, is er een weg. Sommige elementen en samenwerkingen tussen Moldavië en Transnistrië kan je elders herhalen. Of dat lukt, is de vraag. Elk gebied heeft zijn eigenaardigheden. Tussen Abchazië en Georgië liggen de verhoudingen weer anders.’

De Moldavische viceminister ziet mogelijkheden voor zijn land. ‘We hebben een handelsverdrag met de Gemenebest van Onafhankelijke Staten  en daarnaast het associatieakkoord.  Daar willen we voordeel uit halen. Russische en Europese bedrijven kunnen zich in Moldavië vestigen en samenwerken om producten op de Europese, Russische en Moldavische markt te leveren. Hier hebben ze geen last van de sancties.’

Darii: ‘Er bestaan onenigheden over Oekraïne, maar dat betekent niet dat je niet kan samenwerken. Niet alles hoeft een confrontatie te betekenen tussen de EU en Rusland.’

Dit artikel verscheen op 29 mei 2017 op De Correspondent.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s