Gouden koepels in plaats van hamer en sikkel

De Russische-Orthodoxe Kerk laat zich steeds meer gelden in de Russische maatschappij. Nieuwe kerken verschijnen door het hele land en de Russisch-Orthodoxe Kerk opereert als een gids voor het volk. Hand in hand met de overheid. De kerk als het nieuwe communisme.

Het is maandagochtend en gelovigen schuifelen stil naar binnen voor de dienst in de Aartsengel Michaëlkerk uit 1874, de oudste Russisch-Orthodoxe kerk van Sotsji. Voordat de dienst begint, poetsen twee vrouwen de kandelaren en de vloer alsof hun leven ervan afhangt. Sommige kerkgangers volgen de dienst van het begin tot het einde. Anderen wippen langs en zijn binnen een minuut weer vertrokken.

Of je wel of niet religieus bent, de mystiek van een orthodoxe dienst bevangt iedereen. Zo ook deze ochtend in de Aartsengel Michaëlkerk aan de Russische Zwarte Zee. Het goud, het gezang van het koor vanaf het balkon, de warme lucht van walmende kaarsen, de donkere stem van de priester die de dienst leidt, het publiek dat kruisjes slaat, opzij stapt en deemoedig het hoofd buigt als de priester met wierook langsloopt.

Na afloop vertelt de 55-jarige Vader Ivan – een kruis hangt op zijn buik – buiten over de moeilijke jaren onder het atheïstische communisme, toen de Aartsengel Michaëlkerk werd gebruikt als graanschuur. Over de huidige periode klinkt hij een stuk opgetogener. Na het einde van het Sovjetrijk in 1991 zag hij dat de Russen zich massaal lieten dopen tot het orthodoxe christendom. In elke wijk in het Zuid-Russische Sotsji plopt er een kerk uit de grond met dank aan donaties van burgers. De diensten zitten vol. Mensen verlangen naar herstel van de band met de kerk, meent Vader Ivan. Ze eisen het, want Rusland is altijd een christelijke natie geweest.

Het orthodoxe geloof zat altijd al in de Russen sinds de bekering in 988 door grootvorst Vladimir. Tot de donkere Sovjetjaren in de vorige eeuw. Toen werd religie ingeruild voor het communisme. Niet God wees de weg, maar leider Lenin. Religie ondermijnde de macht en werd verboden. Priesters werden vervolgd en geëxecuteerd. Kerken werden gesloopt of gebruikt als opslagplaatsen. Alleen bij de mensen thuis hingen verstopt in de kasten nog iconen.

Toen het in 1991 afgelopen was met de communistische droom werd religie weer openlijk omarmd. Genietend van de herwonnen vrijheid grepen Russen hun kans. Als lucht die ontsnapt uit de ventiel van een fietsband. Beschouwde volgens opiniebureau Levada in april 1989 17 procent van de Russen zich orthodox, in november 2013 bleek dat te gaan om 68 procent van de Russen.

De overheid helpt een flinke hand mee aan de stevige opmars van de Russisch-Orthodoxe Kerk. Zo is het vaker geweest in Rusland. Tsaren voelden zich verbonden met het Russisch-Orthodoxe geloof. De eerste Russische president Boris Jeltsin liet de door Sovjetleider Stalin vernietigde Christus Verlosserkerk in Moskou herbouwen.

Onder Jeltsins opvolger Vladimir Poetin gaat de opmars door in een hogere versnelling. Het Russisch-Orthodoxe geloof is onlosmakelijk verbonden aan zijn Rusland. In het hele land verschijnen nieuwe kerken met hun kenmerkende gouden koepels. In Sotsji kreeg de wereld vorig jaar tijdens de Olympische Winterspelen Poetins Rusland te zien. Ze toonden de herrijzenis van Rusland na de val van de Sovjet-Unie. Na de vernederingen en onzekerheden van een inkrimpend rijk, gevolgd door de chaos en de crises. Duizenden arbeiders werkten dag en nacht aan moderne sportstadions, hotels, appartementen, spoorwegen, vliegveld, tunnels, wegen en skipistes. En aan het Heilige Gezicht van de Christus Verlosserkerk, die staat aan de rand van het olympische park. De koepels vielen niet te missen voor de olympische bezoekers en sporters.

In deze creatie door Poetin is de aanwezigheid van de kerk niet verrassend. Precies een maand voor de openingsceremonie van de Spelen woonde de president de kerstdienst bij in de Heilige Gezicht van de Christus Verlosserkerk. Vroom stak hij een kaars aan. Kerk en staat smolten samen. Terwijl Poetin terugliep, bogen de vrouwen vooraan hun hoofden voor de president.

Het was niet de eerste keer dat Poetin een dienst bezocht, hoewel Rusland volgens de grondwet geldt als een seculiere staat. Met Pasen, een belangrijker moment dan Kerstmis voor orthodoxe christenen, laat de president zijn gezicht zien in de kerk tijdens de dienst. Net als dit jaar in de Moskouse Christus Verlosserkerk. Patriarch Kirill, de hoogste baas van de Russisch-Orthodoxe Kerk, leidde de dienst.

In Poetins Rusland speelt de kerk de rol van opvoeder van het volk, als gids voor het vaderland, als hoeder van conservatieve waarden. Ze mengt zich in het publieke debat. De kerk brengt het volk manieren bij: drink en rook niet, pleeg geen abortus en heb het vaderland lief. Kirill noemde Poetin in de aanloop naar de presidentsverkiezingen drie jaar geleden een Gods wonder. De patriarch maande de Russen tot kalmte rond de val van de roebel afgelopen winter. Dit jaar bezocht hij de Doema, het Russische parlement, en riep de gedeputeerden op om zich tegen abortus te keren. Dat laatste, stelden critici, vormde opnieuw het bewijs van de oprukkende macht van de Russisch-Orthodoxe Kerk.

De jongste rel over de invloed van de Russisch-Orthodoxe Kerk speelde zich af rond de uitvoering van Wagners opera Tannhäuser in de Siberische stad Novosibirsk. Metropoliet Tichon beklaagde zich ervoor dat het stuk porno-elementen bevatte. Schadelijk voor het heilige Rusland dat gered moet worden van Westerse invloeden als euthanasie en het homohuwelijk. Openbare aanklagers begonnen een proces, maar de rechter vond niet dat het theater zich schuldig maakte aan het beledigen van gelovigen. Tichon kreeg wel steun van minister Vladimir Medinski van Cultuur. Vorige maand ontsloeg de bewindsman de directeur van het theater. Zie je wel dat staat en kerk met elkaar samenwerken, zeiden opnieuw de critici.

Vader Ivan spreekt dat tegen. Ja, de overheid ontziet de kerken in Sotsji door over donaties geen belasting te vragen, zegt hij. Maar van een verbintenis tussen kerk en staat is geen sprake. De grondwet wordt gehoorzaamd. En de prijzenswaardige uitspraak van Kirill over Poetin? Was dat geen stemadvies? Die woorden heeft Vader Ivan niet gehoord. Kirill wilde hiermee vast benadrukken dat Poetin zorgt voor stabiliteit, geeft hij als verklaring. Kijk maar naar Spanje, Griekenland en Cyprus. Landen die zwalken. En het patriarchale optreden over abortus in de Doema? Kan dat wel? Dat was puur om de parlementariërs bij te praten, kaatst Vader Ivan terug. Ze hebben weinig verstand van dit onderwerp.

De Russisch-Orthodoxe Kerk laat nadrukkelijk van zich horen, maar helpt ze het volk daadwerkelijk in de praktijk? Jazeker, antwoordt Vader Ivan. Hij vertelt dat de Russisch-Orthodoxe Kerk in Sotsji Oekraïense oorlogsvluchtelingen opvangt en op het territorium van het Heilige Gezicht van de Christus Verlosserkerk bij het olympische park komt een ouderencomplex.

Die avond bidden in een afkickcentrum in Sotsji ex-drugs- en alcoholverslaafden vooraf aan het eten. In hun slaapkamers liggen bidplaatjes op nachtkastjes, de bijbel staat in de kast en op de schouw hangen verschillende beeltenissen van Jezus. Van de kerk leren de verslaafden zichzelf en de medemens lief te hebben, klinkt het uit de mond van Maksim Minakov (28). De bijbel wijst hun de weg naar een beter leven. Ze assisteren bij de zondagsdiensten en elke week komt er iemand van de kerk op eigen initiatief om hen te vertellen over het Russisch-Orthodoxe geloof.

Maar de liefde komt vooral van een kant, verduidelijkt ex-verslaafde en gelovige Vitali Martjanov (35) de avond ervoor in een sushibar in Sotsji. Hij is directeur van het afkickcentrum. De Russisch-Orthodoxe Kerk biedt geen helpende hand aan de samenleving. Want dit is Rusland. In tegenstelling tot Europa zijn er geen kerken, instellingen of overheidsinstellingen die de burgers helpen, vertelt hij. Verslaafden worden niet gezien als mensen, maar als misdadigers. Ze stelen geld, is het beeld en daarom horen ze in de gevangenis.

De kerk is er lang niet altijd voor het volk, beaamt Pjotr Tsjistjakov in een Moskouse koffiebar. Er is binnen de Russische-Orthodoxe Kerk een afdeling sociale hulp, maar dat loopt niet gestructureerd en er is te weinig geld. Of een lokale kerk zich inzet voor de bevolking, hangt volledig af van de betreffende priester, die daar wel of geen zin in heeft.

En als de kerk zich het lot van de bevolking aantrekt, kan dat niet altijd op begrip rekenen bij de overheid. Tsjistjakov (35), werkzaam bij het Centrum voor Religieuze Studies aan de Russische Staatsuniversiteit voor Humanistiek, komt met een voorval van vier jaar geleden. Een Russisch-Orthodoxe kerk deelde in het centrum van Moskou voedsel uit aan zwervers, waardoor zich buiten op straat een lang rij van bomzji verzamelde. Pal voor het stadhuis. De gemeente Moskou moest er niets van hebben en verbood de hulp. Want met alle bezoekende hoogwaardigheidsbekleders waren de zwervers slechte pr voor de stad.

Tsjistjakov wil ermee zeggen: kerk en overheid zijn er vooral voor elkaar. Ze hebben elkaar nodig als een symbiose. De overheid legt geld neer voor de bouw van kerken. Priesters preken niet alleen in de gebedshuizen, maar ook op scholen over hoe je je als een patriottische Rus moet gedragen. Hoe je je land respecteert door een christen te zijn.

Tsjistjakov ziet de kerk als het nieuwe communisme, bij gebrek aan een staatsideologie. Zodat onder het volk een gedachte leeft en niemand hinderlijk uit de pas loopt. Om het volk te verenigen, zodat een verdere implosie van het Russische rijk uitblijft. De grote angst van het Kremlin. In plaats van hamer en sikkel bepalen nu de gouden koepels van de orthodoxe kerken het Russische landschap.

Met haar morele adviezen en uitspraken geeft de Russisch-Orthodoxe Kerk het volk houvast na de turbulente jaren en onzekerheden die volgden op het einde van de Sovjet-Unie. Van de orthodoxe Russen gaat ongeveer 5 procent naar de kerk, zegt Tsjistjakov. Statistieken bevestigen zijn woorden. Want het gaat volgens hem niet om het geloven in God. Het orthodoxe geloof is er ter identificatie. Als onderdeel van de Russische identiteit.

Dit artikel stond op 25 april in het Reformatorisch Dagblad.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s